Εισαγωγή
Ένα παιδί βλέπει στο κινητό του έναν άνθρωπο να χτυπά έναν άλλον.
Το βίντεο τελειώνει.
Με μια κίνηση του δαχτύλου εμφανίζεται το επόμενο.
Ένα αστείο. Ένα τραγούδι. Μια διαφήμιση. Ένα challenge. Και λίγο αργότερα, ίσως ένας ακόμη καβγάς.
Όλα μέσα σε λίγα λεπτά.
Και κάπου εδώ γεννιέται ένα δύσκολο ερώτημα:
Τι συμβαίνει όταν η βία παύει να αποτελεί ένα γεγονός και γίνεται απλώς άλλο ένα κομμάτι του feed;
Τα παιδιά δεν είναι «αγγελικά» πλάσματα
Ίσως χρειάζεται να ξεκινήσουμε από κάτι που συχνά δυσκολευόμαστε να παραδεχτούμε.
Η επιθετικότητα δεν είναι κάτι ξένο προς την παιδική ηλικία.
Τα παιδιά θυμώνουν, σπρώχνουν, ανταγωνίζονται, διεκδικούν, φαντάζονται μάχες, παίζουν παιχνίδια δύναμης. Η επιθετικότητα αποτελεί μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας και της ανάπτυξης.
Το ζητούμενο επομένως δεν είναι να μεγαλώσουμε ένα παιδί σε έναν αποστειρωμένο κόσμο όπου δεν θα συναντήσει ποτέ θυμό, σύγκρουση ή επιθετικότητα.
Ούτε κάθε παιχνίδι που περιλαμβάνει μάχη, όπλα ή έναν «κακό» αποτελεί από μόνο του απειλή για την ψυχική του ανάπτυξη.
Το σημαντικό είναι το παιδί να μαθαίνει σταδιακά τι κάνει με τη δική του επιθετικότητα: πώς την αναγνωρίζει, πώς την εκφράζει, πώς τη ρυθμίζει και πώς καταλαβαίνει ότι υπάρχουν όρια ανάμεσα στη φαντασία, στο παιχνίδι και στην πραγματική βία απέναντι σε έναν άλλο άνθρωπο.
Και αυτό είναι πολύ διαφορετικό από το να συνηθίζει να βλέπει πραγματική βία ξανά και ξανά.
Όταν το σοκαριστικό σταματά να σοκάρει
Ένα βίαιο περιστατικό μπορεί να προκαλέσει φόβο, θυμό, αποστροφή, λύπη.
Τι συμβαίνει όμως όταν η έκθεση επαναλαμβάνεται;
Η έρευνα γύρω από την επαναλαμβανόμενη έκθεση σε βίαιο περιεχόμενο έχει συνδέσει αυτή την εμπειρία, μεταξύ άλλων, με την απευαισθητοποίηση απέναντι στη βία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα παιδί που βλέπει βίαιες εικόνες θα γίνει βίαιο.
Σημαίνει όμως ότι κάτι που επαναλαμβάνεται αρκετές φορές μπορεί σταδιακά να χάσει μέρος της συναισθηματικής του έντασης.
Αυτό που κάποτε προκαλούσε ένα «σταμάτα, τι έγινε εκεί;» μπορεί κάποια στιγμή να προκαλεί πολύ λιγότερη αντίδραση.
Και ίσως αυτό είναι ένα από τα σημεία που αξίζει περισσότερο να μας προβληματίσουν.
Όχι μόνο τι βλέπουν τα παιδιά, αλλά και τι αρχίζει να τους φαίνεται φυσιολογικό.
Η τηλεόραση που «απλώς παίζει»
Δεν χρειάζεται να έχει ένα παιδί δικό του TikTok για να εκτίθεται καθημερινά σε βίαιες εικόνες.
Αρκεί μερικές φορές μια τηλεόραση ανοιχτή στο σαλόνι.
Ένας πόλεμος. Ένας ξυλοδαρμός. Μια δολοφονία. Ένα δυστύχημα. Μια φυσική καταστροφή.
Η ίδια εικόνα ξανά και ξανά.
Για τον ενήλικα η τηλεόραση μπορεί να «παίζει απλώς στο βάθος».
Για το παιδί όμως δεν είναι απαραίτητα φόντο.
Ιδιαίτερα τα μικρότερα παιδιά δεν διαθέτουν ακόμη τα ίδια εργαλεία με έναν ενήλικα για να κατανοήσουν τι βλέπουν, πόσο κοντά βρίσκεται, αν κινδυνεύουν τα ίδια ή ακόμη και γιατί η ίδια τρομακτική εικόνα εμφανίζεται συνεχώς.
Δεν χρειάζεται λοιπόν μόνο να αναρωτιόμαστε πόσες ώρες βρίσκεται το παιδί μπροστά σε μια οθόνη.
Χρειάζεται να αναρωτιόμαστε και τι υπάρχει μέσα σε αυτή την οθόνη — ακόμη κι όταν κανείς δεν φαίνεται να την παρακολουθεί.
Και μετά ήρθε το scroll
Υπάρχει όμως κάτι καινούργιο στη σημερινή εμπειρία των παιδιών.
Δεν είναι μόνο η ποσότητα των εικόνων.
Είναι η ταχύτητα με την οποία η μία αντικαθιστά την άλλη.
Ένας ξυλοδαρμός.
Swipe.
Ένα αστείο.
Swipe.
Ένας influencer.
Swipe.
Ένα βίντεο με εξευτελιστικά σχόλια για κάποιον.
Swipe.
Μια διαφήμιση.
Και συνεχίζουμε.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη όλα όσα σημαίνει αυτή η πρωτόγνωρη ταχύτητα για έναν αναπτυσσόμενο άνθρωπο και θα ήταν λάθος να ισχυριστούμε ότι κάθε εικόνα αφήνει κάποιο συγκεκριμένο, μετρήσιμο «σημάδι» στον χαρακτήρα του.
Μπορούμε όμως να θέσουμε ένα σημαντικό ερώτημα:
Πότε πρόλαβε το παιδί να καταλάβει αυτό που μόλις είδε;
Τι ένιωσε;
Ήταν αληθινό;
Κάποιος πόνεσε;
Ήταν αστείο;
Γιατί οι υπόλοιποι γελούσαν;
Τι θα έκανε εκείνο αν βρισκόταν εκεί;
Και τι συμβαίνει όταν, πριν ακόμη δημιουργηθούν αυτές οι ερωτήσεις, το επόμενο βίντεο έχει ήδη αρχίσει;
Ίσως το «το προσπέρασε» να μην σημαίνει πάντοτε ότι αυτό που είδε δεν είχε καμία σημασία.
Όταν δεν παρακολουθούμε απλώς τη βία – τη βιντεοσκοπούμε
Υπάρχει και μια άλλη εικόνα που έχει γίνει όλο και πιο οικεία.
Δύο παιδιά τσακώνονται.
Και γύρω τους εμφανίζονται κινητά.
Κάποιος τραβάει.
Κάποιος ανεβάζει.
Κάποιος στέλνει το βίντεο στην ομάδα.
Κάποιος περιμένει τα σχόλια και τα likes.
Το κινητό έχει γίνει σχεδόν προέκταση του χεριού μας.
Και πριν βιαστούμε να κατηγορήσουμε τα παιδιά γι’ αυτό, ίσως αξίζει να κοιτάξουμε λίγο και εμάς.
Σε μια σχολική γιορτή, πόσα μάτια κοιτούν πραγματικά το παιδί στη σκηνή και πόσα το κοιτούν μέσα από την οθόνη ενός κινητού;
Σε μια συναυλία, σε ένα ταξίδι, σε μια οικογενειακή στιγμή, πόσο συχνά η πρώτη μας σκέψη είναι να καταγράψουμε αυτό που συμβαίνει;
Τα παιδιά δεν μαθαίνουν τη σχέση τους με την τεχνολογία μόνο από όσα τους λέμε.
Τη μαθαίνουν και παρακολουθώντας εμάς.
Τα βίαια videogames κάνουν ένα παιδί βίαιο;
Είναι ένας από τους πιο συνηθισμένους φόβους των γονέων.
Και η απάντηση δεν χωρά εύκολα σε ένα «ναι» ή ένα «όχι».
Υπάρχουν ερευνητικά δεδομένα που συνδέουν τα βίαια videogames με μικρές αυξήσεις σε επιθετικές σκέψεις ή ορισμένες επιθετικές συμπεριφορές.
Αυτό όμως απέχει πολύ από το να πούμε ότι ένα παιδί θα εξελιχθεί σε βίαιο άνθρωπο επειδή παίζει ένα βίαιο παιχνίδι.
Η σοβαρή βία είναι ένα σύνθετο φαινόμενο. Δεν εξηγείται από ένα παιχνίδι, μία ταινία ή μία οθόνη.
Η ηλικία, η προσωπικότητα, οι σχέσεις, το οικογενειακό περιβάλλον, οι εμπειρίες του παιδιού και πολλοί ακόμη παράγοντες έχουν σημασία.
Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή και προς τις δύο κατευθύνσεις: ούτε πανικός ούτε αδιαφορία.
«Να του τα απαγορεύσω όλα;»
Είναι ίσως η πρώτη αντίδραση ενός γονέα που φοβάται.
Και είναι κατανοητή.
Όσο μικρότερο είναι το παιδί, τόσο περισσότερο χρειάζεται ο ενήλικας να επιλέγει, να περιορίζει και να προστατεύει.
Αλλά όσο το παιδί μεγαλώνει, συμβαίνει κάτι αναπόφευκτο:
δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλα όσα θα δει.
Ένα παιδί μπορεί να βρίσκεται μόνο του στο δωμάτιό του και ταυτόχρονα, μέσα από μια μικρή οθόνη, να βρίσκεται σε δεκάδες διαφορετικούς κόσμους.
Αυτό είναι τρομακτικό για έναν γονέα.
Και ίσως γι’ αυτό η απαγόρευση μοιάζει με την ασφαλέστερη λύση.
Τα όρια εξακολουθούν να χρειάζονται.
Αλλά δεν αρκούν.
Γιατί ο τελικός στόχος δεν μπορεί να είναι μόνο να ελέγχουμε εμείς το περιεχόμενο.
Είναι σταδιακά να βοηθήσουμε το παιδί να αποκτήσει δικά του εσωτερικά φίλτρα για έναν κόσμο στον οποίο εμείς δεν θα είμαστε πάντοτε δίπλα του.
Τι μπορεί να κάνει ένας γονιός;
Δεν χρειάζεται να γίνει ειδικός στα social media ούτε να γνωρίζει κάθε εφαρμογή που εμφανίζεται.
Χρειάζεται όμως να παραμένει παρών.
Να ρωτά πριν κρίνει.
«Τι βλέπετε τελευταία;»
«Αυτό που μου έδειξες είναι αληθινό;»
«Εσύ πώς ένιωσες όταν το είδες;»
«Γιατί πιστεύεις ότι όλοι το μοιράζονται;»
Μερικές φορές μια ερώτηση ανοίγει πολύ μεγαλύτερο δρόμο από ένα «μην το ξαναδείς».
Να βάζει όρια ανάλογα με την ηλικία.
Η παρουσία και η συζήτηση δεν σημαίνουν απουσία ορίων.
Ένα μικρό παιδί χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη προστασία από ακατάλληλο περιεχόμενο. Ένας έφηβος χρειάζεται περισσότερο χώρο, αλλά εξακολουθεί να χρειάζεται έναν ενήλικα διαθέσιμο να συζητήσει μαζί του αυτό που συναντά.
Και κυρίως, να δείχνει με τη δική του συμπεριφορά αυτό που προσπαθεί να διδάξει.
Αν κάθε ελεύθερη στιγμή μας βρίσκει με ένα κινητό στο χέρι, είναι δύσκολο να εξηγήσουμε σε ένα παιδί γιατί χρειάζεται να αφήνει το δικό του.
Αν εμείς αναπαράγουμε χωρίς σκέψη μια σκληρή εικόνα, ένα εξευτελιστικό βίντεο ή ένα δημόσιο διασυρμό, το παιδί μαθαίνει κάτι πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε συμβουλή μας.
Δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλα όσα θα δουν
Τα παιδιά μας μεγαλώνουν σε έναν ψηφιακό κόσμο για τον οποίο ούτε εμείς εκπαιδευτήκαμε.
Κι αυτό αξίζει να το παραδεχτούμε.
Δεν έχουμε όλες τις απαντήσεις.
Μαθαίνουμε κι εμείς.
Αλλά ίσως αυτή ακριβώς να είναι η ευθύνη μας.
Όχι να εξαφανίσουμε από μπροστά τους κάθε δύσκολη εικόνα.
Ούτε να θεωρήσουμε ότι, επειδή εκείνα πάτησαν ένα swipe, ό,τι είδαν εξαφανίστηκε μαζί με την προηγούμενη οθόνη.
Να τους μάθουμε να σταματούν.
Να αναρωτιούνται.
Να ξεχωρίζουν το πραγματικό από το κατασκευασμένο, το αστείο από το ταπεινωτικό, τη σύγκρουση από τη βία.
Και ίσως, όταν κάποτε βρεθούν μπροστά σε έναν άνθρωπο που πονά, να μην είναι το πρώτο τους αντανακλαστικό να σηκώσουν το κινητό.
Γιατί δεν μπορούμε να είμαστε δίπλα τους κάθε φορά που θα εμφανιστεί μια δύσκολη εικόνα στην οθόνη τους.
Μπορούμε όμως να προσπαθήσουμε να είμαστε μέσα στον τρόπο με τον οποίο θα μάθουν να την κοιτούν.
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
BSc (Hons) Psychology, University of Northumbria at Newcastle
Εκπαίδευση στην Ψυχοθεραπεία Gestalt
Λιβαδειά | Διαδικτυακές συνεδρίες σε όλη την Ελλάδα
